English

شیخ محمدمحسن تهرانی

شیخ محمدمحسن تهرانی ملقب به آقا بزرگ عالم دینی و کتاب‌شناس

زادروز: 18 فروردین 1255
زادگاه:  تهران
وفات: 12 اسفند 1348
محل دفن: نجف
انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها خدمات علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 7 مهر 1387 ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران زمین معرفی کرد

 

زندگینامه

حاج شیخ محمدمحسن مشهور به شیخ آقا بزرگ تهرانی  در  تهران متولد شد.  پدر و پدربزرگش از روحانیان این شهر بودند. جد ‌بزرگش، حاج محسن، بازرگان بود و به یاری منوچهر خان معتمدالدوله گرجی، نخستین چاپخانۀ ایران را بنیـاد نهاد. پدرش، حاج علی نیز از فضلاء به شمار می‌رفت و صاحب کتابی درباره تنباکو بر اساس فتوای میرزای شیرازی.  شیخ آقا بزرگ نخست در منزل به فراگیری قرآن مجید مشغول شد، تحصیلات مقدماتی  را نیز در مدرسۀ دانگی آغاز کرد و در مدارس پامنار و فخریه (مروی) ادامه داد. ادبیات عرب را نزد شیخ محمدحسین خراسانی و شیخ محمدباقر معزالدوله، منطق را نزد میرزا محمد قمی، سطوح اصول را نزد سید عبدالکریم مدرسی، سید محمدتقی تنکابنی و شیخ محمدتقی نهاوندی، و سطوح فقه را نزد میرزا محمدتقی گَرَکانی و شیخ‎ علی‌نور ایلکایی آموخت و اندکی ریاضیات نیز نزد میرزا ابراهیم زنجانی فراگرفت. همچنین به مطالعاتی در تاریخ ادبیات و رجال حدیث پرداخت. در ۱۰ جمادی‎الآخر ۱۳۱۵ ق به قصد ادامه تحصیل به نجف رفت و تا سال ۱۳۲۹ق در این شهر نزد حاج میرزا حسین نوری، شیخ محمد طٰه نجف، سید مرتضى کشمیری، حاج میرزا حسین میرزا خلیل، آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، سید احمد حائری تهرانی، میرزا محمدعلی چهاردهی، سید محمدکاظم یزدی و شیخ‎الشریعه اصفهانی به کسب دانش پرداخت و با سعی و کوشش خود به مراحل عالیه از علم و کمال رسید و در فقه و اصول و حدیث به مقام اجتهاد دست یافت.
در ۱۳۲۹ق، به کاظمین رفت و به‌ منظور تدوین بزرگ‎ترین دائره‌المعارف کتاب‎شناسی شیعی، یعنی الذریعه الى تصانیف الشیعه به تحقیق و تتبع پرداخت. چندی بعد به سامرا رفت و ضمن ادامه کار خود در آنجا، در مجلس درس میرزا محمدتقی شیرازی نیز حاضر شد. در ۱۳۳۵ ق به کاظمین بازگشت، دو سال در آنجا ماند و دوباره به سامرا رفت. در ۱۳۵۴ق، به نجف بازگشت و به‌منظور چاپ الذریعه، چاپخانه‎ای به نام مطبعه السعاده بنیاد نهاد، اما دولت پادشاهی عراق به بهانه‎های گوناگون مانع کار وی گردید. شیخ جلد نخستین الذریعه را در مطبعه الغرى به چاپ رساند، اما انتشار آن، بازهم در نتیجه مخالفت دولت عراق ۶ ماه به تعویق افتاد. آقابزرگ برای تدوین و تکمیل این دائره‌المعارف سفرهای طولانی کرد و از بیشتر کتابخانه‎های عمومی عراق، سوریه، فلسطین، مصر و حجاز، و بسیاری از کتابخانه‎های خصوصی در این کشورها دیدن نمود و به بررسی کتب آنها پرداخت. فراهم‌شدن دائره‌المعارفی مانند الذریعه، آرزوی بسیاری از دانشمندان شیعی بود و جای خالیِ فهرست آثار نویسندگان شیعی، از مدتها پیش احساس می‎شد. سید حسن صدر  بر آن بود تا نام‌های بزرگان شیعه را در مجموعه‎ای با عنوان وفیات الاعلام من الشیعه الکرام گرد آورد، اما تنها به اندکی از این کار توفیق یافت که به ۳ سده نخستین تاریخ اسلام مربوط می‎شد. آقـابزرگ دنبـاله کـار  وی  را گرفت و تدوین دائره‌المعارف رجالی بزرگی را شامل نام‌های عالمان شیعه، از سده ۴ تا ۱۴ق آغاز کرد. وی ابتدا برای این مجموعه، عنوان کلی وفیات ‎الاعلام بعد غیبه الامام را برگزید و چون در مجلدات مربوط به سده ۱۴ق ذکر نام‌های علمای زنده را نیز مصلحت شمرد، آن عنوان را به طبقات اعلام ‎الشیعه تغییر داد. آقابزرگ از بسیاری از محدثان مذاهب گوناگون از جمله میرزا حسین نوری، سید محمدعلی شاه‌ عبدالعظیمی، شیخ علی خاقانی، شیخ محمدصالح آل‌طعان بحرانی، شیخ موسى کرمانشاهی، سید ابوتراب خوانساری، شیخ علی کاشف‎الغطاء، سید حسن صدر، شیخ محمدعلی ازهری مالکی، شیخ عبدالوهاب شافعی، شیخ ابراهیم بن احمدالاحمدی، شیخ عبدالقادر طرابلسی و شیخ عبدالرحمان علیش حنفی.. اجازة نقل حدیث داشت. بزرگانی نیز  از او اجازۀ نقل حدیث گرفته‎اند که از آن جمله می‌توان به: حاج‎آقا حسین بروجردی، عبدالحسین شرف‎الدین عاملی، شیخ عبدالحسین امینی، سید عبدالهادی شیرازی، شیخ محمدرضا آل‌یاسین، شیخ محمدحسن مظفر، سید هبه‌الدین شهرستانی، میرزا محمدعلی اردوباری، سید محمدحسین طباطبایی، سید محمدصادق بحرالعلوم و سید شهاب‎الدین مرعشی اشاره کرد.
آقابزرگ دو بار ازدواج کرد و دارای ۵ پسر و ۴ دختر شد. کتابخانه معتبری داشت و با تألیف و چاپ کتاب الذریعه و طبقات اعلام الشیعه ـ که هنوز فهرست نگاری از مخطوطات مانند امروز در کشورهای اسلامی معمول نبود ـ  به این کار دست زد، شهرت جهانی پیدا کرد و محققان مسلمان و خاورشناسان متوجه او شدند. اقدام او در تهیه فهرست آثار و تألیفات علماء شیعه در قرون مختلف و معرفی نسخ خطی موجب گردید تا افرادی به آن بزرگوار تأسی نموده و برای کتابخانه ها و نسخ خطی فهرست تهیه کنند. 
آثار متعددی از این فقیه و کتاب‎شناس شیعی امامی باقی مانده است که از آن جمله می‌توان به «الذریعه الى تصانیف الشیعه»( 26 جلد)، «طبقات اعلام الشیعه»( 17  جلد)، «مصفى المقال فی مصنفى علم الرجال»،«هدیه الرازى الى المجدد الشیرازی»، «النقد اللطیف فی نفی التحریف عن القران الشریف»،«  المشیخة»،« توضیح ‎الرشاد فی تاریخ حصر الاجتهاد»، «ضیاء المفازات فی طرق مشایخ ‎الاجازات»، «حیات الشیخ الطوسی»،« مستدرک کشف ‎الظنون یا ذیل کشف ‎الظنون» اشاره کرد.
دفتر زندگی این  فقیه و کتاب‎شناس شیعی امامی در نجف اشرف بسته و  بر طبق وصیتش، در کتابخانه‌اش که آن را برای استفادۀ علما و طلاب وقف کرده بود، به خاک سپرده شد.
انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها فعالیت علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 7 مهرماه 1387 ایشان را یکی از مفاخر ایران‌زمین معرفی کرد.

 

شیخ آقا بزرگ تهرانی از نگاه بزرگان

 

ـ دکتر مهدی محقق: «مرحوم شیخ محمدمحسن رازی معروف به شیخ آقا بزرگ تهرانی و ملقب به «شیخ مشایخ الحدیث» از جمله علمای عصر حاضر دارای قریحه‌ای سرشار و ذهنی وقاد و حافظه‌ای قوی بود. او تسلطی فراوان به مسائل مربوط به کتاب و کتاب‌شناسی داشت و مؤلفان و مصنفان را نیک می‌شناخت و بر رموز علم رجال و مسائل درایه‌الحدیث و روایه‌الحدیث واقف و آشنا بود. او با داشتن این علوم، احادیث حسان را از احادیث ضعاف باز می‌شناخت و بر مسائل ارزیابی محدثان و پایه‌های وثوق بر آنان وقوف کامل داشت». 


ـ دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی: «جايگاه فرهنگي آن مرد کم‌نظير قرن بيستم ما، ممکن است بر جوانان امروز ايران پوشيده مانده باشد. بي‌گمان بخشي از جوانان ما به او به چشم ديگر هم‌کسوتانش مي‌نگرند، ولي او يکي از چند چهره ممتازي است که در قرن بيستم به فرهنگ ملي ما و زبان و ادب فارسي خدمتي دوران‌ساز انجام داده است.
او را بايد در کنار دهخدا و علامه قزويني و پورداوود و تقي‌زاده و بهار و خانلري و يارشاطر و مصاحب به شمار آورد. آنها که کارهاي عظيم و جاودانه در سطح جهاني، انجام داده‌اند. کارهاي عظيم «رجالي» و «کتاب‌شناسي» علامه تهراني را در عرض کارهاي بزرگ و دوران‌ساز آن بزرگان مي‌شمارم. درست است که او آثار خود را به زبان عربي نوشته ولي محتواي نوشته‌هاي او عملاً معرفي فرهنگ ملي ما و شناساندن جمعي از دانشمندان ايراني به مخاطبان زبان عربي در سراسر جهان بوده است. تنها الذريعه و  نقبا البشر  جايگاهي دارد در حد کارهاي بزرگ بروکلمان و فواد سزگين که کوشيده‌اند موجودي زبان عربي را به شيوه‌اي جهاني و علمي به زبان آلماني معرفي کنند. کتاب‌شناسي فرهنگ ايران، هيچ‌گاه، از آثار علامه تهراني بي‌نياز نخواهد بود، زيرا او در بسياري موارد مشاهدات شخصي خود را در کتابخانه‌هاي خصوصي و شخصي افراد، در سراسر ايران و بخش عظيمي از جهان اسلام ثبت کرده است و اکنون بسياري از آن کتابخانه‌هاي شخصي، ديگر، سرنوشتشان دانسته نيست و تنها اطلاع صاحب الذريعه بايد مستند پژوهشگران جهان قرار گيرد».


ـ آیت‌الله استادی: «تألیف کتاب الذریعه از سوی شیخ آقا بزرگ تهرانی را کاری بسیار بزرگ است. اگر چنین کاری می‌خواست در زمان ما و با همه امکانات موجود انجام شود، نیازمند یک ساختمان بزرگ، مدیر و محققان متعددی بود، اما آقا بزرگ تهرانی با حداقل امکانات و به‌صورت انفرادی این کار را به انجام رساند».

تصاویر

1 1

1

2 2

2