English

آیت‌الله شیخ علی دوانی

عالم دینی

زادروز: 5 مهر 1308

زادگاه: کازرون

وفات: 15 دی 1385

محل دفن:  قم

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها خدمات علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 4 مهر 1386ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران زمین معرفی کرد.

زندگی‌نامه

وی در روستای دوان (واقع در بین شیراز و بوشهر و 10 کیلومتری شمال کازرون) در خانواده‌ای متدین متولد شد. در 7 سالگی از زادگاهش به آبادان رفت و 7 سال در آنجا ماند. در آن مدت در کلاس اکابر درس خواند و   زبان انگلیسی را در آموزشگاه فنی فراگرفت. در پانزده سالگی برای ادامه تحصیل به نجف رفت و قریب به 6 سال در  آنجا به تحصیل علوم حوزوی پرداخت و محضر  استادان برجسته‌ای چون حضرات آیات شیخ علی آقا نجفی کاشانی،  حاج شیخ محمدرضا طبسی، شیخ کاظم تبریزی، میرزا علی فلسفی تنکابنی، شیخ عبدالحسین خراسانی، شیخ محمد غروی، میرزا محمد اردبیلی و حاج آقا حسین قمی را درک کرد. 
پس از بازگشت به وطن، به  نهاوند رفت و در سال 1328ش با دختر آقامحمدباقر اصفهانی مشهور به وحید بهبهبانی ازدواج کرد. در همان سال به قم رفت و تحصیلات حوزوی خود را ادامه داد و از محضر آیات عظام بروجردی، مشکینی، فاضل لنکرانی، صدوقی، مرتضی حائری، مرعشی نجفی، علامه طباطبایی، عبدالجواد اصفهانی، امام خمینی(ره)، سیدمحمد محقق داماد و سیدمحمدرضا گلپایگانی بهره برد.  همچنین با همکاری جمعی از افاضل حوزه مانند آیت‌الله مکارم شیرازی، آیت‌الله سبحانی، موسوی اردبیلی، موسی صدر، سید مرتضی جزایری، مجدالدین محلاتی، واعظ زاده و حسین نوری همدانی مجله «مکتب اسلام» و مؤسسه «دارالتبلیغ اسلامی» را تأسیس کرد و برای مبارزه با فرقه بهائبت «انجمن قائمیه ولی عصر» را تشکیل داد. مقالات انتقادی نیز در روزنامه‌های تهران و قم مانند هفته‌نامه «ندای حق»، «وظیفه»، «استوار»، مجله «مسلمین» نوشت و سرانجام از 23 سالگی شروع به تألیف، تصنیف و ترجمه کتاب‌های دینی، تاریخی و شرح‌حال عالمان شیعه کرد. نخستین کتاب خود را با عنوان «شرح زندگانی جلال‌الدین دوانی» ـ متکلم شیعی قرن 9ق ـ  نوشت. کتابی نیز درباره شرح زندگانی وحید بهبهانی تألیف کرد که مورد تشویق آیت‌الله بروجردی و آیت‌الله صافی گلپایگانی قرار گرفت. همچنین  جلد 13 «بحارالانوار» علامه مجلسی را که در شرح احوال حضرت ولی‌عصر(عج) بود، به دستور آیت‌الله بروجردی ترجمه کرد که به نام «مهدی موعود» انتشار یافت. 
آیت‌الله دوانی در 1350 به تهران آمد و تا پایان عمر در آن‌جا ساکن بود و به کارهای علمی از جمله تألیف و ترجمه و تصحیح و تدریس در دانشگاه مشغول بود. همچنین در کنگره‌های داخلی و خارجی حضور می‌یافت. او  از شاگردان امام راحل و طرفداران نهضت او  و مبارزین علیه رژیم پهلوی بود. با دستگیری امام در سال 1342، وی همراه جمعی از علمای قم، تلگراف اعتراض‌آمیزی به منصور، نخست‌وزیر وقت نوشت. همچنین از امضاءکنندگان نامه به امیرعباس هویدا نخست‌وزیر وقت برای بازگشت امام به ایران بود. بعد از تأسیس حسینیه ارشاد، به دعوت شهید مطهری  در آنجا سخنرانی‌هایی داشت و در جلسات روحانیت مبارز تهران شرکت می‌کرد. در جریان ملی شدن صنعت نفت نیز بارها سخنرانی کرد از این‌رو، بارها ممنوع‌المنبر شد. پس از پیروزی انقلاب، به جمع‌آوری منابع تاریخی، اعلامیه‌ها و بیانیه‌ها همت گماشت. 
 آثار متعددی از وی اعم از تألیف، ترجمه و تصحیح باقی مانده است که از آن جمله می‌توان به تألیف کتاب‌های «نهضت روحانیون ایران» (۱۱ جلد)، «مفاخر اسلام» ( ۱۰ جلد)، «خاطرات من از استاد مطهری»، «خاطرات و مبارزات حجت‌الاسلام فلسفی»، «سید رضی مؤلف نهج‌البلاغه»، «راز نماز در نهج‌البلاغه»، «شرح حال آیت‌الله سید علی بهبهانی»، «تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت»، «پیامبر اسلام از نظر دانشمندان شرق و غرب»، «وحید بهبهانی، سرآمد محققین و دانشمندان شیعه در سده دوازدهم هجری»، «زندگانی زعیم بزرگ عالم تشیع آیت‌الله بروجردی»، «علامه مجلسی، بزرگ‌مرد علم و دین»، «سیمای جوانان»، «داستان‌های ما» (3 جلد)، «داستان‌های اسلامی (2 جلد)، «امام زمان در گفتار دیگران»، «آیت‌الله حاج شیخ نجم‌آبادی و دانشمندان خاندان وی»، «سیمای جوانان در قرآن و تاریخ اسلام»، «غدیر خم (حدیث ولایت)، «جهانگردی و جهانگردان نامی»، «زن در قرآن»، «امام خمینی در آیینه خاطره‌ها»، «نقد عمر» (2 جلد)، «بانوی بانوان جهان»، «دو بانوی نمونه از خاندانی بزرگ»، «سیر حدیث در اسلام»، «فروغ ایمان» و ترجمه کتاب‌های جلد 13 بحارالانوار با نام «مهدی موعود»، «فروغ هدایت در شایستگی حضرت امیرالمؤمنین و ائمه معصومین برای زمامداری مسلمانان»، «اجتهاد در مقابل نص» تألیف سیدعبدالحسین شرف‌الدین عاملی، «تاریخ فتوحات اسلامی» نوشته شکیب ارسلان، «خاندان آیت‌الله بروجردی» تألیف آیت‌العظمی بروجردی، «علما و شعرا و مردان نامی بوسنی و هرزه گوین» اثر محمد خانجی بوسنوی، «علی(علیه السلام) چهره درخشان اسلام» نوشته ابن ابی الحدید معتزلی، «فرقه وهابی و پاسخ به شبهات آن» نوشته محمدحسن قزوینی و تصحیح «تاریخ و سفرنامه حزین » اثر شیخ محمدعلی حزین لاهیجی، «مزآت الاحوال جهان‌نما» نوشته آقا احمد کرمانشاهی(بهبهانی)، «در پیرامون نهج‌البلاغه» نوشته هبه‌الدین شهرستانی، «شاهراه هدایت، در اثبات امامت شاه ولایت» اثر آیت‌الله سیدعلی بهبهانی و «شوق مهدی» نوشته ملامحسن فیض کاشانی اشاره کرد. 
دفتر زندگی این نویسنده و محقق نامی معاصر در تهران  بسته و در حرم حضرت معصومه (س) در قم به خاک سپرده شد. یک‌سال پس از مرگش، کتابخانه وی به دانشکده علوم حدیث اهدا گردید.
انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها فعالیت علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 4 مهرماه 1386 ایشان را یکی از مفاخر ایران‌زمین معرفی کرد.
 

آیت‌الله شیخ علی دوانی از نگاه بزرگان

ـ دكتر مهدی محقق: «مرحوم دوانی با ذوقی كه در شرح‌حال‌نويسی داشت و تجربه‌ای كه در اين راه بدست آورد توانست كتاب‌هايی مانند مفاخر اسلام را به نگارش درآورد و يا كتاب‌هايی را به صورت تك‌نامه به نگارش درآورد كه آثار ماندگاری به جامعه علمی تقديم كرد».


ـ حجت‌الاسلام‌ والمسلمين شيخ عبدالله نورانی: «استاد دوانی رويكرد و نگرش تاريخی به موضوع‌ها را از استاد خويش آيت‌الله بروجردی تأثير گرفته و در خود پرورش داد. همت بلند علامه دوانی اين بود كه علمای اسلام و تاريخ اسلام را معرفی و از مهجوريت رها ساخت».


ـ استاد حسن انوشه: «در اولين برخوردم با علامه دوانی وی را استادی شوخ طبع، لطيفه‌گو، نكته‌سنج و در عين حال جدی ديدم. وی از تلخی‌های زندگی به شيرينی ياد می‌‌كرد. كارهای علمی‌اش بسيار گسترده و عميق بود و كارهای علمی را هرگز به‌خاطر غير‌علم انجام نداد. وی نويسنده‌ای پركار بود كه بيشتر از سال‌های عمرش كتاب نگاشت».


ـ محمد‌ رجبی: «واقعا ايشان هنوز برای فرزندانش هم معما است. يك روستايی زاده‌ای كه با خودساختگی توانست مراحل علمی را طی كند. مهم‌ترين ويژگی كار مرحوم پدر، رويكردی تاريخی به موضوعات بود و در بررسی موضوعی تاريخ آن موضوع را از اول تا آن مرحله تحقيق می‌كرد و كارها را از روی اجمال انجام نمی‌داد. علامه دوانی امانت‌داری را كه از ويژگی‌های كار تحقيق است با وسواس خاصی رعايت می‌كرد و حتی در گفتن لطيفه هم منابع آن را چه شفاهی و چه كتبی بيان می‌كرد».